खालीहुदै हुदै भोजपुरको ऐतिहासिक टक्सार बजार

भोजपुर  । कुनै समय पुर्वी नेपालको ऐतिहासिक धरोहर र मुख्य व्यापारिक केन्द्रको रुपमा रहेको टक्सार बजार दिनानुदिन खण्डहर हुन थालेका छन । आर्थिक सामाजिक र साँस्कृतिक रुपमा सम्पन्न टक्सार बजारका बासिन्दाको पलायनले ऐतिहासिक धरोहर दिनहुँ जिर्ण बन्दै गएका छन् । एक दशक यता टक्सार बजारका व्यापारी र स्थानीयबासीहरु एकएक पलायन भएपछि हराभरा टक्सार जीर्ण अवस्थामा पुगेको हो । टक्सारमा रहेका देवस्थल, मठमन्दिर, पाटी पौवा, चैत्य, गुम्वा, वौद्ध विहारसहित पुरातात्विक सम्पदाहरु संकटमा परेका छन् । 

       टक्सार बजारमा रहेका कालिगढहरु समेत अन्यत्र बसाईं सरेर गएपछि धातु उद्योगहरु पनि बन्द भएका छन । अधिकांश मानिसहरु पलायन भएपछि टक्सार बजारका अधिकांश घरहरु खाली भएका छन भने केही घरहरु भत्कन थालेका छन । ऐतिहासिक, धार्मिक र पूरातात्विक सम्पदाले भरिपूर्ण टक्सारलाई छोडेर अन्यत्र जाने क्रमले देशको एउटा सम्पदाको परिचय नै हराउने अवस्थामा पुगेको छ ।

पञ्चायतकालमा हराभरा रहेको टक्सार अहिले ठीक उल्टो अवस्था छ । कालिगढहरुको पलायन र भएकाहरु मृत्यू भएपछि सयको संख्यामा रहेका धातु उद्योग घटेर अहिले १० भन्दा तल्लो संख्यामा सीमित भएका छन् । करुवा र अन्य धातुका भाँडाले नेपाल र भारतका विभिन्न भागमा प्रसिद्धि कमाएको टक्सारले अहिले आफ्नो अस्तित्वको लागि संघर्ष गर्नुपरेको छ । टक्सारमा रहेका हस्तकला र मूर्तिकलाको उद्योगहरु नयाँ पुस्ताले छोड्दै गएपछि टक्सार सुनसान बनेको हो । देशमै चर्चित डवली मेलाले टक्सारलाई अझ प्रसिद्ध बनाएको थियो । 

       एक सय ९३ बर्षअघि प्रधानमन्त्री भीमसेन थापा हुँदा टक्सारमा बस्ती बसेको थियो । तत्कालिन 

राणा सरकारले देशको पूर्वी क्षेत्रको लागि डोली पैसा टक्सारमा छाप्ने गरिन्थ्यो । यहाँका बासिन्दा उद्योग व्यावसायले जीवन धान्न नसकेपछि घर, खेतवारी छाडेर धरान, काठमाडौं र विराटनगर आदि सहरमा गएकाले  टक्सार बजार ओझेलमा पर्दै गएको हो । वि.सं १८७२ मा राजा गिर्वाणयुद्ध विक्रम शाहको कार्यकालमा टक्सार खानी अड्डा स्थापना भएपछि टक्सारमा बस्ती बस्ना थालेको थियो ।  

       वि.सं १८७० सालदेखि तत्कालिन नेपाल सरकारले भोजपुर, खोटाङ, उदयपुर, ओखलढुङ्गा, सोलुखुम्बु, संखुवासभा, धनकुटा, तेह्रथुम, ताप्लेजुङ र इलामसहितका पूर्वी पहाडका जिल्लामा खनिज पदार्थको उत्खनन् गर्न थालेपछि टक्सारमा खानी अड्डा बसेको थियो । टक्सारमा पाटनबाट ल्याएका कालिगढले फलाम र तामाको डोली पैसा बनाउँथे । डोली टक काट्ने पहिलो कालिगढ देवदत्त शाक्य रहेको स्थानीय बासिन्दा बताउँछन् । टक्सारमा टक छाप्ने पेशा शाक्य वंशले गर्दै आएका थिए । एक तोला र दुई तोला तौलका डोली टक पैसा राणा शासनमा प्रचलित रहेको यशोधारा माविका प्रधानाध्यापक किशोर ताम्राकारले बताए । 

       प्रधानमन्त्री भीमसेन थापाद्वारा स्थापित टक्सार खानीअड्डा धनकुटा प्रशासनिक केन्द्र अन्तर्गत चौदण्डी र माझकिरातको खिकामछा थुम रहेको थियो । माझकिरातका १७ थुममध्ये खिकामछामा ‘खिकाहाङ’ को शासन रहेको बताईन्छ । किरातकालिन खिकामछा थुमका राजा खिकाहाङको पालामा पाटनबाट आएका शाक्य वंशले टक्सारमा मूर्तिकला र हस्तकला उद्योग थालेका थिए ।         

       यहाँका जानकारका अनुसार पाटनबाट टक्सारमा आएका नेवार जातिले आफ्नो भाषा, धर्म, संस्कार, संस्कृति र परम्परागत पहिचान पनि ल्याए । जसले गर्दा टक्सार धार्मिक र सांस्कृतिकरुपमा पनि देशमै धनी स्थान हो । 

       टक्सारमा रहेका शाक्य परिवारका भनाईमा खिकामाछामा टक काट्ने भएकोले टक्सार भनिएको हो । आफ्नो शासनमा राणाहरुले टक्सारबाट छाप नलगाई डोली पैसा चलाएका थिए । त्यहीसमयमा बनेका १२ बढी मठमन्दीर, गुम्वा, चैत्य, बौद्धविहार, धारा, पाटीपौवा, हस्तकला र मूर्तिकलाका नमूना टक्सारमा देख्न पाईन्छ । संरक्षण नहुँदा यी सम्पदा जीर्ण छन् । टक्सारक करुवा, तामाको भाँडा, गाग्रो, काँसे थाल, लोटा, आमखोरा, अन्ती, गिलास, बटुका, डवका र खुकुरीसमेत चर्चित छन् । कालिगढ पलायन भएपछि मूर्तिकला र हस्तकलाको उद्योग संकटमा छन् । टक्सारमा हाल धातु उद्योगलाई निरन्तरता दिने १० घर पनि छैनन् । कच्चा पदार्थ अभाव र बजारको असुविधाले धातु उद्योगले गति लिन सकेको छैन । ‘भोजपुर बजारको मागलाई पनि धान्न हामीलाई कठिन छ । देशमै नाम चलेका कालिगढले टक्सार छोडेपछि हामीले जसोतसो धानिरहेका छौं । सरकारले धातु उद्योग संरक्षण, बजार विस्तार र कच्चा पदार्थ सहजरुपमा उपलव्ध गराउने वातावरण बनाए टक्सार छोडेका पनि फर्कने अवस्था आउने थियो कि ?’ एक कालिगढ रमेश शाक्यले भने । 

       भोजपुरमै धातुको खानी नभएकाले तराईबाट कच्चा पदार्थ ल्याउनुपर्ने बाध्यता छ । यसो गर्दा अन्य स्थानका उद्योगसँग प्रतिस्पर्धा गरी बजारमा टिकिराख्न टक्सारका व्यवसायीलाई कठिन भएको छ । ‘कच्चा पदार्थ ढुवानीले नै टक्सामा बनेका सामानको मूल्य दोव्वर हुन्छ,  यसले गर्दा भोजपुर बाहिरका धातु उद्योगसँग हामीले प्रतिस्पर्धा गर्नै सक्दैनौ ।’ हस्तकला व्यावसायी बुद्धराज शाक्यले बताए । 

       जिल्लास्थित राजनीतिक दल, सकारी निकाय र अन्य पक्षले टक्सार घरेलु उद्योगलाई  लोप हुनबाट बचाउँन विशेष कार्यक्रम सञ्चालन गरी पलायन भएका व्यवसायीलाई पनि फर्काउन पहलन गर्नुपर्ने हस्तकला व्यवसायी देवराज शाक्यको भनाई छ । घरेलु तथा साना उद्योग विकास समितिको कार्यालयमा ६० धातु उद्योग दर्ता छन् तर १० वटामात्र जसोतसो चलेका छन् । 

       राणा शासनमा टक्सार ताप्लेजुङको ओलाङ्चुङ्गोला बाहेक तिव्वतको व्यापारिक केन्द्र दिगर्चा जाने मुख्य बाटो थियो । टक्सारमा बनेका हस्तकलाका सामाग्री चीनको तिव्वत, भारतको दार्जिलिङ, आसाम, सिलगढी  र कलकत्तासम्म निर्यात गरिन्थ्यो । पञ्चायतकालसम्म टक्सारमा रहेका क्षेत्रीयस्तरका विभिन्न सरकारी कार्यालय तत्कालिन प्रधानमन्त्री सूर्यबहादुर थापाले धनकुटा सारेपछि यँहाको व्यवसाय ओरालो लागेको हो । प्रजातन्त्र आगमनसँगै जिल्लाका अन्य स्थान गुल्जार बन्दै गए भने टक्सार चाँहि ओरालो लाग्दै गयो । संकटमा पर्न लागेको एउटा ऐतिहासिक धरोहरको संरक्षणका लागि जिल्लास्थित  सवैपक्षले चासो नदिए टक्सार ‘टक्सार’ नाममा मात्रै सीमित हुने अवस्था आएको स्थानीयबासी बताउँछन् ।

Labels: National